تفاوت خوراک حجیم و کنسانتره به میزان فیبر و غلظت انرژی آنها برمیگردد. خوراک حجیم مانند یونجه، سیلاژ و کاه فیبر زیادی دارد و حجم بالایی از دستگاه گوارش را پر میکند، اما کنسانتره مانند ذرت، جو و کنجاله سویا فیبر کم و انرژی یا پروتئین زیادی در حجم کم دارد. در نشخوارکنندگان، تعادل میان این دو گروه تعیینکننده تولید و سلامت دام است.
خوراک حجیم چیست؟
خوراک حجیم (Roughage) به خوراکی گفته میشود که معمولاً بیش از ۱۸ درصد فیبر خام دارد و انرژی آن در واحد وزن پایین است. این خوراکها برای عملکرد طبیعی شکمبه، نشخوار و تولید بزاق ضروری هستند.
نمونههای خوراک حجیم
- علوفه خشک: یونجه، شبدر، علفهای مرتعی
- سیلاژ: سیلاژ ذرت، سیلاژ سورگوم
- پسماند زراعی: کاه گندم و جو، کلش
- علوفه سبز: علوفه تازه در دوره چرا
کنسانتره چیست؟
کنسانتره (Concentrate) خوراکی است با فیبر کم و مواد مغذی متراکم. کنسانترهها به دو گروه انرژیزا (غلات مثل ذرت دامی و جو دامی) و پروتئینی (کنجالهها مثل کنجاله سویا) تقسیم میشوند. در بازار ایران «کنسانتره» گاهی به مخلوط آماده دانهها و مکملها هم گفته میشود.
جدول مقایسه خوراک حجیم و کنسانتره
| ویژگی | خوراک حجیم | کنسانتره |
|---|---|---|
| فیبر | زیاد | کم |
| انرژی در واحد وزن | کم | زیاد |
| سرعت تخمیر در شکمبه | آهسته | سریع |
| اثر بر نشخوار و بزاق | افزایش | کاهش |
| نمونه | یونجه، سیلاژ، کاه | ذرت، جو، کنجاله سویا |
| هزینه هر واحد انرژی | معمولاً کمتر | معمولاً بیشتر |
چرا تعادل این دو مهم است؟
خطر کنسانتره زیاد
وقتی سهم کنسانتره، بهویژه غلات پرنشاسته، بیش از حد افزایش یابد، تخمیر سریع در شکمبه اسیدهای چرب فرار و اسید لاکتیک زیادی تولید میکند و pH شکمبه افت میکند. نتیجه میتواند اسیدوز، کاهش چربی شیر، لنگش و کاهش مصرف خوراک باشد.
خطر علوفه زیاد
جیره بسیار حجیم، به دلیل محدودیت ظرفیت شکمبه، اجازه مصرف انرژی کافی را نمیدهد و در گاو پرشیر یا دام پرواری تولید را محدود میکند.
نسبت مناسب حجیم به کنسانتره
نسبت مناسب به نوع دام و مرحله تولید بستگی دارد:
| نوع دام و مرحله | نسبت تقریبی علوفه به کنسانتره (بر اساس ماده خشک) |
|---|---|
| گاو شیری پرتولید | ۴۰:۶۰ تا ۵۰:۵۰ |
| گاو شیری اواخر شیردهی | ۵۵:۴۵ تا ۶۵:۳۵ |
| گاو خشک | ۷۰:۳۰ تا ۸۰:۲۰ |
| گوساله و بره پرواری (پایان دوره) | ۱۵:۸۵ تا ۳۰:۷۰ |
| گوسفند و بز نگهداری | عمدتاً علوفه |
توضیح کاملتر را در مقاله نسبت علوفه به کنسانتره در جیره دام بخوانید. همچنین نقش فیبر مؤثر در سلامت شکمبه در مقاله نقش فیبر در تغذیه دام توضیح داده شده است.
خوراک حجیم و کنسانتره در طیور
طیور نشخوارکننده نیستند و توان هضم فیبر زیادی ندارند؛ بنابراین جیره آنها تقریباً بهطور کامل از کنسانتره (غلات، کنجالهها و مکملها) تشکیل میشود.
نکات اقتصادی
- وقتی قیمت ذرت و جو بالا میرود، علوفه باکیفیت میتواند بخشی از انرژی را با هزینه کمتر تأمین کند.
- کیفیت علوفه (زمان برداشت، رطوبت، کپک) تعیین میکند چه مقدار کنسانتره لازم است.
- برای خرید کنسانترههای اصلی، قیمتهای ذرت و جو را در دانیران مقایسه کنید.
جمعبندی
خوراک حجیم سلامت دستگاه گوارش نشخوارکننده را تضمین میکند و کنسانتره انرژی و پروتئین لازم برای تولید بالا را فراهم میآورد. جیره موفق، ترکیبی متعادل از این دو است که با نوع دام، مرحله تولید و قیمت نهادهها تنظیم شود.
سؤالات متداول
خوراک حجیم چیست؟
خوراک حجیم خوراکی با فیبر زیاد و انرژی کم مانند یونجه، سیلاژ و کاه است که برای نشخوار و سلامت شکمبه ضروری است.
کنسانتره دام از چه موادی تشکیل میشود؟
کنسانتره معمولاً از غلات مانند ذرت و جو، کنجالههایی مانند سویا و کلزا، سبوس و مکملهای معدنی و ویتامینه تشکیل میشود.
مصرف زیاد کنسانتره چه ضرری دارد؟
مصرف بیش از حد کنسانتره میتواند pH شکمبه را کاهش دهد و موجب اسیدوز، افت چربی شیر، لنگش و کاهش اشتها شود.
نسبت علوفه به کنسانتره در گاو شیری چقدر است؟
در گاو شیری پرتولید معمولاً ۴۰ تا ۵۰ درصد ماده خشک جیره از علوفه و بقیه از کنسانتره تأمین میشود.