سموم قارچی یا مایکوتوکسینها ترکیبات شیمیایی سمی هستند که برخی قارچها روی غلات، دانههای روغنی و خوراک دام تولید میکنند. این سموم در دماهای معمول فراوری پایدارند، در مقادیر بسیار کم (میکروگرم در کیلوگرم) اثر دارند و میتوانند سلامت، تولید و باروری دام را کاهش و از طریق شیر، گوشت و تخممرغ به زنجیره غذایی انسان راه یابند.
قارچهای تولیدکننده سموم
| جنس قارچ | زمان آلودگی | سموم مهم |
|---|---|---|
| آسپرژیلوس | مزرعه (گرم و خشک) و انبار | آفلاتوکسین، اکراتوکسین |
| فوزاریوم | مزرعه (مرطوب و خنک) | DON، زیرالنون، فومونیزین، T-2 |
| پنیسیلیوم | انبار | اکراتوکسین |
| کلاویسپس | مزرعه | آلکالوئیدهای ارگوت |
اطلاعات عمومی در صفحه مایکوتوکسین ویکیپدیا و سازمان جهانی بهداشت.
مهمترین سموم قارچی و اثرات آنها
آفلاتوکسین
آسیب کبدی، سرطانزایی، کاهش ایمنی و انتقال M1 به شیر. آفلاتوکسین چیست و چگونه کنترل میشود.
DON (وومیتوکسین)
کاهش مصرف خوراک، استفراغ (بهویژه در خوک)، کاهش رشد و اختلال سلامت روده.
زیرالنون
اثر استروژنی؛ اختلالات تولیدمثلی، ورم فرج و ناباروری.
فومونیزین
آسیب ریه در خوک، بیماری عصبی در اسب و آسیب روده در طیور.
اکراتوکسین A
آسیب کلیه، کاهش رشد، بهویژه در طیور و خوک.
T-2 توکسین
زخم دهان، کاهش مصرف، خونریزی و سرکوب ایمنی.
آلکالوئیدهای ارگوت
انقباض عروق، قانقاریا، کاهش شیر و سقط. سموم قارچی جو.
حساسیت دامها
| دام | حساسیت | نکته |
|---|---|---|
| خوک | بسیار زیاد | به DON و زیرالنون |
| طیور | زیاد | به آفلاتوکسین، اکراتوکسین، T-2 |
| گاو شیری | متوسط | خطر M1 در شیر |
| گوسفند و گاو بالغ | کمتر | شکمبه بخشی از سموم را تجزیه میکند |
همافزایی سموم
وجود همزمان چند سم (مثلاً از ذرت و کنجاله) حتی در مقادیر زیر حد مجاز هر کدام، ممکن است اثر مجموعی قابل توجهی داشته باشد.
آزمایش سموم قارچی
- نمونهبرداری صحیح (مهمترین مرحله)؛ نمونهبرداری از نهادهها
- غربالگری سریع: نوار جریان جانبی و الایزا
- آزمون تأییدی: HPLC و LC-MS/MS
مدیریت سموم قارچی
| مرحله | اقدام |
|---|---|
| خرید | مشخصات سموم در قرارداد، آنالیز محموله |
| تحویل | نمونهبرداری و آزمون |
| انبار | رطوبت پایین، تهویه، کنترل آفات؛ جلوگیری از کپکزدگی |
| جیره | توکسینبایندر و افزودنیهای غیرفعالکننده در صورت ریسک |
| مصرف | اختصاص نهاده مشکوک به دام کمحساس (در حد مجاز قانونی) |
حدود مجاز اروپا در EFSA منتشر میشود و در ایران باید به ضوابط سازمان دامپزشکی و استانداردهای ملی مراجعه کرد.
جمعبندی
سموم قارچی گروهی متنوع از ترکیبات سمیاند که از مزرعه یا انبار وارد نهادهها میشوند و بر سلامت، تولید و ایمنی غذا اثر دارند. نمونهبرداری صحیح، آزمون منظم، انبارداری اصولی و قرارداد شفاف، ارکان مدیریت این ریسکاند. هنگام خرید از آگهیهای دانیران، وضعیت سموم محموله را استعلام کنید.
سؤالات متداول
سموم قارچی چیستند؟
ترکیبات سمی تولیدشده توسط قارچهایی مانند آسپرژیلوس و فوزاریوم روی غلات و نهادهها که در مقادیر بسیار کم برای دام و انسان مضرند.
مهمترین سموم قارچی خوراک دام کداماند؟
آفلاتوکسین، DON، زیرالنون، فومونیزین، اکراتوکسین A، T-2 و آلکالوئیدهای ارگوت.
آیا حرارت سموم قارچی را از بین میبرد؟
بیشتر سموم قارچی در دماهای معمول فراوری خوراک پایدارند و از بین نمیروند.
کدام دام به سموم قارچی حساستر است؟
خوک و طیور حساسترند؛ نشخوارکنندگان بالغ مقاومترند اما گاو شیری به دلیل انتقال M1 به شیر اهمیت ویژه دارد.