سموم قارچی (مایکوتوکسین‌ها) چیستند؟

سموم قارچی ترکیبات سمی تولیدشده توسط قارچ‌ها روی غلات و نهاده‌هاست که سلامت دام و ایمنی غذا را تهدید می‌کند.

سموم قارچی یا مایکوتوکسین‌ها ترکیبات شیمیایی سمی هستند که برخی قارچ‌ها روی غلات، دانه‌های روغنی و خوراک دام تولید می‌کنند. این سموم در دماهای معمول فراوری پایدارند، در مقادیر بسیار کم (میکروگرم در کیلوگرم) اثر دارند و می‌توانند سلامت، تولید و باروری دام را کاهش و از طریق شیر، گوشت و تخم‌مرغ به زنجیره غذایی انسان راه یابند.

قارچ‌های تولیدکننده سموم

جنس قارچزمان آلودگیسموم مهم
آسپرژیلوسمزرعه (گرم و خشک) و انبارآفلاتوکسین، اکراتوکسین
فوزاریوممزرعه (مرطوب و خنک)DON، زیرالنون، فومونیزین، T-2
پنی‌سیلیومانباراکراتوکسین
کلاویسپسمزرعهآلکالوئیدهای ارگوت

اطلاعات عمومی در صفحه مایکوتوکسین ویکی‌پدیا و سازمان جهانی بهداشت.

مهم‌ترین سموم قارچی و اثرات آن‌ها

آفلاتوکسین

آسیب کبدی، سرطان‌زایی، کاهش ایمنی و انتقال M1 به شیر. آفلاتوکسین چیست و چگونه کنترل می‌شود.

DON (وومی‌توکسین)

کاهش مصرف خوراک، استفراغ (به‌ویژه در خوک)، کاهش رشد و اختلال سلامت روده.

زیرالنون

اثر استروژنی؛ اختلالات تولیدمثلی، ورم فرج و ناباروری.

فومونیزین

آسیب ریه در خوک، بیماری عصبی در اسب و آسیب روده در طیور.

اکراتوکسین A

آسیب کلیه، کاهش رشد، به‌ویژه در طیور و خوک.

T-2 توکسین

زخم دهان، کاهش مصرف، خونریزی و سرکوب ایمنی.

آلکالوئیدهای ارگوت

انقباض عروق، قانقاریا، کاهش شیر و سقط. سموم قارچی جو.

حساسیت دام‌ها

دامحساسیتنکته
خوکبسیار زیادبه DON و زیرالنون
طیورزیادبه آفلاتوکسین، اکراتوکسین، T-2
گاو شیریمتوسطخطر M1 در شیر
گوسفند و گاو بالغکمترشکمبه بخشی از سموم را تجزیه می‌کند

هم‌افزایی سموم

وجود هم‌زمان چند سم (مثلاً از ذرت و کنجاله) حتی در مقادیر زیر حد مجاز هر کدام، ممکن است اثر مجموعی قابل توجهی داشته باشد.

آزمایش سموم قارچی

  1. نمونه‌برداری صحیح (مهم‌ترین مرحله)؛ نمونه‌برداری از نهاده‌ها
  2. غربالگری سریع: نوار جریان جانبی و الایزا
  3. آزمون تأییدی: HPLC و LC-MS/MS

مدیریت سموم قارچی

مرحلهاقدام
خریدمشخصات سموم در قرارداد، آنالیز محموله
تحویلنمونه‌برداری و آزمون
انباررطوبت پایین، تهویه، کنترل آفات؛ جلوگیری از کپک‌زدگی
جیرهتوکسین‌بایندر و افزودنی‌های غیرفعال‌کننده در صورت ریسک
مصرفاختصاص نهاده مشکوک به دام کم‌حساس (در حد مجاز قانونی)

حدود مجاز اروپا در EFSA منتشر می‌شود و در ایران باید به ضوابط سازمان دامپزشکی و استانداردهای ملی مراجعه کرد.

جمع‌بندی

سموم قارچی گروهی متنوع از ترکیبات سمی‌اند که از مزرعه یا انبار وارد نهاده‌ها می‌شوند و بر سلامت، تولید و ایمنی غذا اثر دارند. نمونه‌برداری صحیح، آزمون منظم، انبارداری اصولی و قرارداد شفاف، ارکان مدیریت این ریسک‌اند. هنگام خرید از آگهی‌های دانیران، وضعیت سموم محموله را استعلام کنید.

سؤالات متداول

سموم قارچی چیستند؟

ترکیبات سمی تولیدشده توسط قارچ‌هایی مانند آسپرژیلوس و فوزاریوم روی غلات و نهاده‌ها که در مقادیر بسیار کم برای دام و انسان مضرند.

مهم‌ترین سموم قارچی خوراک دام کدام‌اند؟

آفلاتوکسین، DON، زیرالنون، فومونیزین، اکراتوکسین A، T-2 و آلکالوئیدهای ارگوت.

آیا حرارت سموم قارچی را از بین می‌برد؟

بیشتر سموم قارچی در دماهای معمول فراوری خوراک پایدارند و از بین نمی‌روند.

کدام دام به سموم قارچی حساس‌تر است؟

خوک و طیور حساس‌ترند؛ نشخوارکنندگان بالغ مقاوم‌ترند اما گاو شیری به دلیل انتقال M1 به شیر اهمیت ویژه دارد.